بوشاسپ؛ دیو تنبلی و خوابِ صبحگاهی در باور زرتشتی

در اساطیر مزدیسنا، «بوشاسپ» (که بوشیاست نیز خوانده می‌شود) دیوی است ماده که مسئولیت ایجاد تنبلی، کسالت و خواب‌آلودگی در انسان‌ها را بر عهده دارد. او را با صفت «دره‌غوگو» (به معنای درازدست) می‌شناسند و او را عاملِ لذتِ فریبنده‌ی خواب صبحگاهی می‌دانند که مقاومت در برابر آن دشوار است.

در فرگرد هجدهم وندیداد آمده است که هنگام بامداد، خروس به فرمان سروش (ایزد گوش‌فراوان)، آواز بلند سر می‌دهد و به انسان هشدار می‌دهد که برخیزد و نماز خود را به جای آورد و به دیوها نفرین فرستد. اگر انسان از این هشدار غافل شود، بوشاسپ بر او چیره می‌شود و جهانِ بیدار شده را بار دیگر به خواب می‌برد. او در گوش انسان زمزمه می‌کند که هنوز وقت بیداری فرا نرسیده و تو را با سه چیزِ برتر – پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک – کاری نیست. این سخن فریبنده، آدمی را به غفلت می‌کشد و او را از انجام کارهای نیک بازمی‌دارد.

در فرهنگ‌های فارسی، بوشاسپ به معنای «خواب و رویا» و هم‌چنین «خواب دیدن» آمده است. نام او از ریشه‌ی اوستایی «بوشیانتا» به معنای «کسی که از میان می‌برد» گرفته شده و اشاره به نیروی او در از میان بردن اراده و هوشیاری انسان دارد.

بوشاسپ را می‌توان با دیگر دیوان اساطیر ایران مقایسه کرد. او هم‌چون «اسپزگ دیو» که با غیبت و دروغ، جامعه را فاسد می‌کند، و «آگاش دیو» که با چشم‌بد، برکت را می‌گیرد، از دیوان اهریمنی است که با نیروهای نامرئی، نظم نیک را در زندگی انسان به هم می‌ریزد. اما بوشاسپ برخلاف «ویزرش دیو» که روان گناهکاران را پس از مرگ عذاب می‌دهد، در زندگی روزمره و هنگام بیداری انسان را هدف قرار می‌دهد. او همچنین با «بختک» در فرهنگ عامه‌ی ایران قابل مقایسه است که بر سینه‌ی انسان می‌نشیند و او را فلج می‌کند، اما بوشاسپ در مقیاسی بزرگ‌تر، با فریب انسان به خوابی عمیق، او را از راه راستین و انجام اعمال نیک بازمی‌دارد. در برابر بوشاسپ، «مارسپند» (ایزد گفتار نیک) و «سروش» (ایزد گوش‌فراوان) قرار می‌گیرند که انسان را به بیداری، نیایش و پندار نیک فرا می‌خوانند.