کمک؛ پرنده غول‌آسای خشکسالی در متون پهلوی

در متون کهن پهلوی، به ویژه در روایت «صد در بندهشن»، از پرنده‌ای غول‌پیکر و ویرانگر به نام «کمک» یا «کمک مرغ» یاد شده است. این موجود شگفت‌انگیز چنان عظیم‌الجثه بود که با آمدنش، زمین بی‌فروغ شد و باران از آسمان فرو نبارید و رودخانه‌ها خشکیدند. او مردمان و جانوران را به کام مرگ کشاند و همه‌ی جهان در کام قحطی و خشکسالی فرو رفت.

بر پایه‌ی روایت‌های اساطیری، کمک زیر آسمان می‌ایستاد و هر دو بال عظیم خود را می‌گشود. هر باران که از آسمان فرو می‌بارید، بر پشت و بال‌های او سرازیر می‌شد و او آن را به دریا می‌ریخت و نمی‌گذاشت قطره‌ای از باران در جهان ببارد. هیچ کس تدبیری برای مقابله با او نداشت تا آن‌که گرشاسب؛ پهلوان نامدار ایرانی، به میدان آمد. او تیر و کمان برگرفت و هفت شبانه‌روز، در حالی که باران می‌بارید، به آسمان تیر می‌انداخت تا سرانجام بر دو بال کمک زد و آن‌ها را سست کرد. کمک که دیگر توان پرواز نداشت، به زمین سقوط کرد و بر روی بسیاری از مردمان افتاد و آنان را هلاک ساخت. گرشاسب سپس با گرز خود، منقار او را خرد کرد و در خطاب به اورمزد گفت: «من با گرز خویش منقار او را خُرد کردم و این زور و قوت را، تو ای اورمزد دادار داده بودی، وگرنه مرا توانایی آن نبود.»

برخی پژوهشگران بر این باورند که این روایت، تحریف‌شده‌ای از افسانه‌ای کهن‌تر درباره‌ی باران و طوفان است. این افسانه در اساطیر چین نیز همانندی دارد؛ جایی که «شین‌یی»، کمان‌دار خدایی، با نه خورشید دروغین که سبب خشکسالی شده بودند، پیکار می‌کند و آن‌ها را نابود می‌سازد و بار دیگر آب و آبادی را به زمین بازمی‌گرداند.

کمک را می‌توان با «دیو اسپنجروش» در اساطیر مزدیسنا مقایسه کرد که او نیز با باران و خشکسالی پیوند دارد. اسپنجروش همکار دیو اپوش (دیو خشکسالی) است و با آذرخش دشمنی می‌کند، اما کمک موجودی مستقل و بسیار بزرگ‌تر است که با بال‌های خود، باران را به دریا می‌ریزد. همچنین «مرغ شو» در جنوب کرمان که خون نوزادان را می‌مکد، و «وقه» در دزفول که با گریه و مرگ نوزادان پیوند خورده، هر دو پرندگان شومی هستند که با مرگ و خشکی ارتباط دارند، اما کمک در مقیاسی کیهانی عمل می‌کند و سرنوشت تمام جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. او در کنار اژدهاهای اساطیر ایران، چون اژدهای ضحاک یا اژدهای مازندران، یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهای اهریمنی برای نظم طبیعی جهان به شمار می‌رود.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.