خزروان؛ دیو سیاه و فرزند اهریمن در شاهنامه

خَزَروان نام یکی از دیوان کهن در اساطیر ایرانی است که در شاهنامه‌ی فردوسی از او به عنوان پور اهریمن یاد می‌شود. این دیو سیاه از نخستین چهره‌های اهریمنی در روایت‌های اسطوره‌ای ایران به شمار می‌رود و حضور او با آغاز نبرد میان نیکی و بدی در دوران نخستین پادشاهی گره خورده است.

برخی پژوهشگران واژه‌ی خَزَروان یا خزروان را ترکیبی از خزر و وان دانسته‌اند که می‌تواند معنای نگهبان خزر یا دارنده قدرت و پاسداری را در خود داشته باشد. در روایت‌های اساطیری، خَزَروان نه تنها یک دیو جنگجو، بلکه نماد نخستین رویارویی اهریمن با نظم کیهانی و فرمانروایی انسان بر جهان است.

داستان خَزَروان در دوران پادشاهی کیومرث رخ می‌دهد؛ نخستین شاه ایران که بر دد و دام و پرندگان فرمان می‌راند و همه‌ی موجودات از فرمان او پیروی می‌کردند. کیومرث پسری داشت به نام سیامک که بسیار عزیز و گرامی بود و آینده‌ی فرمانروایی به او سپرده می‌شد. با وجود این آرامش، کیومرث دشمنی جز اهریمن نداشت؛ اهریمنی که فرزندی دیوصفت و هراس‌انگیز به نام خَزَروان داشت.

خَزَروان با گرد آوردن سپاهی از دیوان، آهنگ نبرد کرد و قصد داشت فرمانروایی را از کیومرث بازستاند. هنگامی که خبر یورش دیوان به سیامک رسید، او بی‌درنگ به خشم آمد، زره جنگ پوشید و برای دفاع از سرزمین و پدرش به نبرد با خَزَروان شتافت.

نبرد سیامک و خَزَروان تن به تن و سهمگین بود. در این پیکار، خَزَروان با نیرویی اهریمنی چنگ بر پشت سیامک زد، او را بر زمین افکند و سینه‌اش را درید. بدین گونه سیامک به دست خَزَروان کشته شد و نخستین خون ناحق در اسطوره‌های ایرانی بر زمین ریخت.

با رسیدن خبر مرگ سیامک، کیومرث در سوگی سنگین فرو رفت و روزگاری دراز بر فرزند از دست رفته‌ی خود گریست. اما این اندوه سرانجام جای خود را به تصمیم برای انتقام داد. کیومرث سپاهی شگفت از دد و دام و پرندگان و پریان فراهم آورد و فرماندهی آن را به هوشنگ، فرزند سیامک، سپرد. خود نیز همراه این سپاه به سوی دیوان روانه شد.

در نبرد نهایی، سپاه هوشنگ بر لشکر دیوان چیره شد و پس از نابودی سپاه اهریمنی، هوشنگ رو در روی خَزَروان ایستاد. این بار، نیروی نیکی بر بدی پیروز شد و خَزَروان به دست هوشنگ به خاک افتاد و نابود گشت. بدین سان انتقام خون سیامک گرفته شد و فرمانروایی کیومرث استوار ماند.

خَزَروان در اسطوره‌های ایرانی نماد خشونت آغازین، هرج و مرج اهریمنی و تهدید نظم نخستین جهان است. مرگ او به دست هوشنگ، آغاز تثبیت خرد، داد و تمدن در روایت‌های اساطیری ایران به شمار می‌رود و جایگاه این دیو را به عنوان یکی از نخستین دشمنان انسان در حافظه‌ی اسطوره‌ای ایرانیان تثبیت می‌کند.