دیو اسپنجروش؛ همکار دیو خشکسالی و دشمن آذرخش

در اساطیر مزدیسنا، دیوی به نام «اسپنجروش» یا «اسپنجر» جایگاه ویژه‌ای دارد. او همکار دیو «اپوش» (دیو خشکسالی) است و هم‌چون او دشمنی دیرینه با باران و آبادانی دارد. اسپنجروش در ابرها مسکن گزیده است و دشمن «آتش وازشت» (آذرخش) به شمار می‌رود. او به همراه اپوش، از بارش باران جلوگیری می‌کند و خشکسالی را بر زمین می‌گستراند.

بر پایه‌ی روایت‌های اساطیری، در آغاز آفرینش هنگامی که «تیشتر» (ایزد باران‌زایی) می‌کوشد تا آب را در سراسر زمین پخش کند، در دریای «فراخکرد» میان او و اپوش دیو نبردی سخت درمی‌گیرد. سرانجام، تیشتر اپوش را شکست می‌دهد و پس از پیروزی، با گرز خود بر ابرها می‌کوبد. از این کوبش، آذرخشی پدید می‌آید که اسپنجروش از آن می‌هراسد. او می‌غرّد، از میان می‌رود و آنگاه باران بر زمین فرو می‌بارد.

در باورهای زرتشتی، «برق» همان آتشی است که از کوبیده شدن گرز تیشتر بر ابرها پدید می‌آید و «رعد» صدای خروش اسپنجروش است که از ترس آذرخش برمی‌آید. هم‌چنین در کتاب بندهش آمده است که علت شوری آب دریاها، نبرد تیشتر با اپوش و اسپنجروش با آتش وازشت است؛ بارانی شور که از این کشمکش حاصل شده، دریاها و اقیانوس‌ها را پر کرده است.

اسپنجروش را می‌توان با «ویزرش دیو» در متون زرتشتی مقایسه کرد؛ هر دو از دیوان اهریمنی هستند که در نظام اساطیری مزدیسنا نقش عذاب‌دهنده دارند. اما ویزرش دیو روان گناهکاران را پس از مرگ آزار می‌دهد، در حالی که اسپنجروش با باران و آذرخش پیوند دارد و دشمنی او با تیشتر، نبرد همیشگی میان خشکسالی و باروری را به تصویر می‌کشد. «آگاش دیو» (دیو چشم‌بد) نیز از دیگر دیوانی است که در کتاب بندهش از او یاد شده و با اسپنجروش هم‌خانواده است. اسپنجروش در کنار «نس دیو» (دیو فساد جسد) و «اسپزگ دیو» (دیو غیبت)، یکی از چهره‌های اهریمنی در جهان‌بینی زرتشتی است که هر یک به گونه‌ای، نظم و پاکی جهان را به چالش می‌کشند؛ اما اسپنجروش در میان آنان، تنها دیوی است که با پدیده‌های طبیعی چون رعد و برق و باران گره خورده و نبرد او با تیشتر، یکی از کهن‌ترین اسطوره‌های کیهان‌شناختی ایران باستان به شمار می‌رود.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.