ویزرش دیو؛ عذاب‌دهنده روان گناهکاران در گذرگاه پل چینوت

در اندیشه‌ی مزدیسنا، پس از مرگ گناهکار، روان او تا سه شبانه‌روز هم‌چنان در جهان خاکی می‌ماند و بر گرد پیکر بی‌جان خود می‌گردد و شیون می‌کند. در این سه روز، دیوی به نام «ویزرش» بر او چیره می‌شود و با عذاب و شکنجه، او را آماده‌ی سفر به جهان دیگر می‌سازد. در روز چهارم، ویزرش روان درووند (گناهکار) را به بند می‌کشد و او را تا پل چینوت (پل حسابرسی) می‌کشاند. پس از سنجش اعمال، این دیو با خشم و آزار، روان گناهکار را به دوزخ می‌برد تا کیفر خود را ببیند.

نام «ویزرش» یک بار در وندیداد (از متون اوستایی) آمده است. این نام در پارسی میانه به صورت «wīzarš» و در اوستایی به شکل «vīzarəša» ثبت شده و به معنای «کسی که چیزی را به این سو و آن سو می‌کشد» است؛ اشاره‌ای به نقش او در کشاندن روان گناهکاران به سوی دوزخ!

ویزرش دیو را می‌توان با «اسپزگ دیو» در کتاب بندهش مقایسه کرد که هر دو از دیوان اهریمنی و عذاب‌دهنده‌ی انسان‌ها هستند. اما اسپزگ دیو با غیبت و سخن‌چینی، جامعه را فاسد می‌کند، در حالی که ویزرش دیو مستقیما با مرگ و سرنوشت روان در جهان پسین پیوند دارد. او هم‌چنین با «آگاش دیو» (دیو چشم‌بد) هم‌خانواده است که هر دو در متون زرتشتی از دیوان نامدار به شمار می‌روند. در کنار این دیوان، «نس دیو» نیز در باور مزدیسنا به فساد جسد پس از مرگ می‌پردازد، اما ویزرش دیو با عذاب روان و کشاندن او به دوزخ، جایگاهی منحصربه‌فرد در اندیشه‌ی زرتشتی دارد. پل چینوت و نقش ویزرش در آن، یادآور مفهوم «صراط» در باورهای اسلامی و محاکمه‌ی روان در اساطیر دیگر ملل است؛ جایی که دیو و ایزد در کنار یکدیگر، سرنوشت ابدی انسان را رقم می‌زنند.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.