گل بینی؛ جن شب‌نشین رودخانه‌ها و سردار فلج خواب در کاشمر

در باورهای عامیانه‌ی مردم کاشمر در خراسان رضوی، از موجودی نامرئی به نام «گل بینی» یاد شده است. این موجود در نیمه‌های شب، به کنار رودها و جوی‌های آب می‌رود و با گل، بینی‌ای برای خود می‌سازد. سپس برای آن‌که بینی تازه‌ساخته‌اش را با بینی آدمیزاد مقایسه کند، بر سینه‌ی یکی از انسان‌های خوابیده می‌نشیند و بینی خود را دقیقا روبروی بینی او قرار می‌دهد. همین نشستن سنگین و مرموز، سبب می‌شود که آن انسان دچار فلج خواب (بختک) شود؛ چنان که نه می‌تواند تکان بخورد و نه سخن بگوید.

اما در این میان، راهی برای رهایی و حتی بهره‌مندی از این موجود وجود دارد. می‌گویند اگر انسان بتواند در آن حال، بر فلج خواب غلبه کند و بینیِ گل بینی را با دست بگیرد، این موجود ناچار می‌شود از او یک پرسش بپرسد. اگر پاسخ درست باشد، گل بینی راه گنجی پنهان را به او نشان می‌دهد و اگر پاسخ نادرست دهد، گل بینی بینی آن آدم را با خود خواهد برد. این ویژگی، گل بینی را از یک موجود صرفا ترسناک به موجودی با کارکردی آزمون‌گر و حتی پاداش‌دهنده بدل می‌کند.

گل بینی در میان موجودات افسانه‌ای ایران، جایگاهی منحصربه‌فرد دارد. او با «بختک» در فرهنگ عامه‌ی ایران شباهت دارد؛ چرا که هر دو سبب فلج خواب می‌شوند. اما بختک معمولا موجودی بی‌هویت و صرفا آزاردهنده است، در حالی که گل بینی هویتی مشخص، انگیزه‌ای روشن (مقایسه‌ی بینی) و حتی پاداشی (راه‌نمایی به گنج) برای قربانی خود دارد. او را هم‌چنین می‌توان با «دیو خان» در چاهشولی مقایسه کرد که هر دو از مخفی‌کاری و غافلگیری برای رسیدن به هدف خود استفاده می‌کنند، اما دیو خان به کیفر غیبت‌کنندگان می‌آید و گل بینی به قصد مقایسه‌ی بینی و آزمودن انسان.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.