مهر گیاه (مردم گیاه)؛ ریشه‌ای آدم‌نما در میان افسانه‌ها و باورهای جهان

در فرهنگ عامه‌ی ایران و بسیاری از سرزمین‌های دیگر از هیمالیا و آسیای غربی تا اروپا، از گیاهی شگفت‌انگیز به نام مهرگیاه یا مردم‌گیاه یاد شده است. آن‌چه این گیاه را از دیگران متمایز می‌کند، ریشه‌ی ضخیم و گوشت‌دار آن است که شگفت‌انگیزترین شباهت را به پیکر آدمی دارد. ریشه اغلب دو شاخه است و همانند تنه و دو پای انسان دیده می‌شود. در برخی روایت‌ها، مهر گیاه را در دو قالب نر و ماده تصور می‌کنند که در هم آمیخته‌اند؛ دستان را به گردن یکدیگر حلقه کرده و پاها را در هم محکم ساخته‌اند.

در ایران این گیاه را با نام مردم‌گیاه نیز می‌شناسند و «مردم» در این نام، همان معنای کهن انسان و آدمی را دارد. باور بر آن است که هر کس این گیاه را با خود همراه داشته باشد، محبوب دل‌ها می‌گردد و همه‌ی مردم او را دوست می‌دارند. نکته‌ی شگفت دیگر آن که اگر ریشه را از میان نصف کنند، درون آن شکلی پدیدار می‌شود که دو چهره (یک زن و یک مرد) را تداعی می‌کند.

در جهان اسلام و میان عرب‌ها، مهرگیاه به «یَبْروح الصَّنَم» یا «سیب شیطان» شهرت دارد. دلیل این نامگذاری، شباهت بسیار این ریشه به انسان و همچنین خاصیت سمی و توهم‌زای قوی آن است. این گیاه در گروه تاج‌ریزی‌ها (بادنجانیان) جای می‌گیرد و خواص شیمیایی آن چنان است که در گذشته از آن به عنوان ماده‌ی توهم‌زا، خواب‌آور و حتی کشنده استفاده می‌کردند. یونانیان اما این گیاه را با نگاهی دیگر می‌نگرند و آن را «سیب عشق و محبت» می‌نامند؛ باوری که ریشه در خاصیت بوی خوش و نیروی جادویی آن در جذب مهر و علاقه دارد.

در سنت مسیحی، مهر گیاه جایگاهی والاتر می‌یابد. به باور برخی از مسیحیان، ریشه‌ی این گیاه پیش از آفرینش انسان در باغ عدن آفریده شده و همان «درخت دانش» (درخت معرفت نیک و بد) است که آدم و حوا از میوه‌ی آن خوردند و از بهشت رانده شدند.

از دیگر نام‌های این گیاه در فرهنگ‌های گوناگون می‌توان به «سابیزک»، «سابیزج»، «لفاح»، «شاه بیزک»، «شجره سلیمان»، «تفاح الجن» و «منداغورس» اشاره کرد. تمامی این نام‌ها، گواهی بر گستردگی باورها و افسانه‌هایی است که پیرامون این ریشه‌ی آدم‌نما در طول تاریخ شکل گرفته و هنوز هم در حافظه‌ی جمعی ملت‌ها زنده مانده است.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.