یان؛ پیرمرد مه‌آفرین کوه‌های هزار مسجد

در باورهای عامیانه‌ی مردمان ساکن در کوه‌های منطقه‌ی هزار مسجد در خراسان رضوی، از پیرمردی افسانه‌ای به نام «یان» (که برخی او را «لاری خان» نیز می‌خوانند) یاد شده است. او را پیرمردی سپیدموی می‌دانستند که از میان ریش و موهای انبوه خود، مه تولید می‌کرد. هر جا که یان می‌رفت، مهی غلیظ در جنگل و کوهستان پدیدار می‌شد و چهره‌ی طبیعت را در پرده‌ای از راز و رمز می‌پوشاند.

بر پایه‌ی روایت‌های محلی، یان زیر درختی یا بر فراز صخره‌ای می‌نشست و چوبک (چُپُق) می‌کشید. بوی دود چوبک او همان بوی مه بود که در دشت و کوهستان می‌پیچید. این باور، مه را نه پدیده‌ای طبیعی، که نشانه‌ی حضور این پیرمرد اسرارآمیز در کوهستان می‌دانستند.

یان را می‌توان با «ننه سرما» در فرهنگ عامه‌ی ایران مقایسه کرد که او نیز پیرزنی افسانه‌ای با گیسوان سپید و نفسی سرد است و سرمای پایان زمستان را به همراه می‌آورد. اما ننه سرما با پایان زمستان از میان می‌رود و یان در هر فصلی که اراده کند، مه را به کوهستان می‌آورد. هم‌چنین «بابا وزوزه» (همسر ننه سرما) که با گرما و آتش پیوند دارد، در نقطه‌ی مقابل یان قرار می‌گیرد؛ چرا که یان با مه و رطوبت همراه است. در میان موجودات اساطیری خراسان، «شوموت» (جن سیاه دیوارها) و «گال» (پشمالوی شیروان) نیز با یان هم‌خانواده هستند، اما شوموت در تاریکی شب و گال در کنار چشمه‌ها حضور دارند و یان در بلندای کوهستان و میان مه. یان یادآور پیوند دیرینه‌ی انسان با طبیعت و پدیده‌هایی است که زمانی با افسانه و اسطوره تبیین می‌شدند؛ جایی که مه، نفس یک پیرمرد کهن‌سال بود.