رپیثوین؛ ایزد نیمروز و گرمای تابستان در آیین مزدیسنا

در آیین مزدیسنا و باورهای کهن ایرانی، «رپیثوین» (یا رپیدون) ایزدی است که با روشنایی، نور و گرمای نیمروز پیوند دارد. در این جهان‌بینی، هنگام نیمروز زمانی مقدس به شمار می‌رود، زیرا خورشید در اوج تابش خود قرار دارد و روشنایی در بیش‌ترین نیروی خویش است. رپیثوین سرپرست این گاهِ مقدس و نیز پاسدار روشنایی و گرما در فصل تابستان است.

بر پایه‌ی باورهای زرتشتی، رپیثوین با دیو سرما نبردی دیرینه دارد. در زمستان که سرما بر زمین چیره می‌شود، او روی زمین را ترک می‌کند و به زیرزمین می‌رود تا آب‌های زیرزمینی را گرم نگه دارد و از یخ‌زدن آن‌ها جلوگیری کند. با بازگشت بهار، روز سوم فروردین، روز بازگشت رپیثوین به روی زمین دانسته می‌شود. ایرانیان باستان این روز را گرامی می‌داشتند و به شکرانه‌ی بازگشت گرما و روشنایی، نماز می‌گذاشتند و جشن برپا می‌کردند.

رپیثوین را می‌توان با دیگر ایزدان و دیوان اساطیر ایران مقایسه کرد. او در برابر «بوشاسپ» (دیو تنبلی و خواب) قرار می‌گیرد که انسان را به غفلت و کسالت می‌کشاند، در حالی که رپیثوین نماد بیداری، روشنایی و پویایی است. هم‌چنین با «ننه سرما» که در باورهای عامیانه، نماد سرمای پایان زمستان است، تقابل دارد؛ ننه سرما با پایان زمستان از میان می‌رود و رپیثوین با آغاز بهار بازمی‌گردد. در میان ایزدان مزدیسنا، «مارسپند» (ایزد گفتار نیک) و «تیشتر» (ایزد باران‌زایی) نیز با چرخه‌های طبیعی و برکت پیوند دارند، اما رپیثوین به طور خاص با گرما، تابستان و نیمروز گره خورده است. هم‌چنین «همای» در ادبیات فارسی که نماد سعادت و فرخندگی است، از نظر ارتباط با نور و نیکی با رپیثوین هم‌خانواده است، اما همای در فرهنگ عامیانه‌تر جای دارد و رپیثوین در متن‌های دینی و آیینی زرتشتی. جشن روز سوم فروردین، یادآور نبرد همیشگی گرما و سرما، روشنایی و تاریکی، و پیروزی زندگی بر مرگ در اساطیر ایرانی است.