بزدیوان؛ دیوهای آبزی شمال ایران

در باورهای عامیانه‌ی مردم مناطق شمالی فلات ایران و نیز برخی دیگر از نقاط کشور، از گروهی از دیوها به نام «بزدیوان» یاد شده است. این موجودات که در باورهای محلی سینه‌به‌سینه نقل شده‌اند، بیش‌تر در مکان‌های آبی مانند رودخانه‌ها، جنگل‌ها و آب‌انبارها تردد می‌کنند. گفته می‌شود در دوران خشکسالی و سرمای شدید، ممکن است برای تامین خوراک و آب به آبادی‌ها نزدیک شوند.

برخلاف بسیاری از دیوان که ذاتا شرور و آسیب‌رسان هستند، بزدیوان در برخورد اتفاقی برای آدمی زیان‌آور نیستند؛ مگر آنکه احساس خطر کنند. یکی از راه‌های دفاع در برابر آن‌ها، به‌دست داشتن اشیای فلزی است. به همین دلیل، برخی از مردم برای آوردن آب از رودخانه یا سردابه، همواره سنجاقی با خود می‌برند تا در صورت رویارویی با بزدیوان، از آن برای دفاع استفاده کنند.

در اساطیر ایرانی، بزدیوان جایگاهی فراتر از یک باور محلی دارند. برخی روایت‌ها بر این باورند که بزدیوان و «گاودیوان» به فریدون پیشدادی برای دربند کردن ضحاک ماردوش یاری رسانده‌اند. از دو بزدیو نامدار در متون کهن یاد شده است: یکی «غشعش» پسر «فقطش» که در سپاه سپید دیوان آمل می‌جنگید و دیگری «زهنش» پسر «قعنش» که از سرداران سپاه جن سلطان محمد خوارزمشاه بود.

در باور مردم مازندران، بزدیوان به صورت قبیله‌ای زندگی می‌کنند و نظامی زن‌سالار دارند. هم‌چنین آنان معتقدند که دانای قبیله‌ی بزدیوان، پس از مرگ به درخت تبدیل می‌شود؛ باوری که پیوند عمیق این موجودات با طبیعت و جنگل‌های شمال ایران را نشان می‌دهد.

بزدیوان را می‌توان با «آدم آبی» در دزفول مقایسه کرد که هر دو موجوداتی آبزی و مرتبط با رودخانه‌ها هستند. هم‌چنین شباهت آن‌ها با «پا کشک» در خوزستان از این جهت است که هر دو در مکان‌های آبی زندگی می‌کنند، اما پا کشک موجودی شرور و غرق‌کننده است، در حالی که بزدیوان در حالت عادی بی‌آزارند. از سوی دیگر، نظام قبیله‌ای و زن‌سالار بزدیوان، آن‌ها را به «آنشِرتو» در خلیج فارس نزدیک می‌کند که آن‌ها نیز زندگی خانوادگی و اجتماعی داشتند. در میان دیوان اساطیر ایران، بزدیوان با «ارژنگ دیو» و «دیو سپید» در شاهنامه هم‌خانواده هستند، اما برخلاف آن دیوان که سرداران سپاه اهریمن‌اند، بزدیوان نقشی دوگانه دارند؛ هم یاری‌دهنده‌ی فریدون در نبرد با ضحاک بوده‌اند و هم در برخی روایت‌ها، موجوداتی ترسناک برای مردم عادی به شمار می‌روند.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.