ایچچه؛ جن کلاه‌به‌سر نطنز

در باورهای عامیانه‌ی مردم روستاهای شهرستان نطنز، از جنی به نام «ایچچه» یاد شده است. این موجود با نام‌های گوناگونی چون «یشیشه»، «عچچه»، «هیشیکچه»، «ایشچه» و «اشچه» نیز شناخته می‌شود. درباره‌ی ماهیت و رفتار او، دو روایت متفاوت در فرهنگ شفاهی این منطقه باقی مانده است.

روایت نخست

بر پایه‌ی این روایت، ایچچه جنی کوتاه‌قد با کلاهی بر سر است که به چیزهای زردرنگ همچون طلا و نبات علاقه دارد، اما بی‌آزار به شمار می‌رود. داستان از آن‌جا آغاز می‌شود که ایچچه برای خوردن نبات به خانه‌ی پیرزنی می‌رود. پیرزن که فرصت را غنیمت می‌شمارد، کلاه ایچچه را برمی‌دارد. ایچچه که کلاه خود را بازمی‌خواهد، مجبور می‌شود التماس‌کنان به دنبال پیرزن برود و می‌گوید: «کلاهم را بده، هر چه بخواهی به تو می‌دهم.» پیرزن نیز در ازای پس‌دادن کلاه، مقداری اشرفی (سکه‌ی طلا) از او طلب می‌کند و چنین می‌شود.

روایت دوم

در روایتی دیگر، ایچچه جنی است شبیه به بختک که کوتاهی قد دارد و کلاهی بلند بر سر می‌نهد. او شب‌هنگام بر سینه‌ی انسان می‌خوابد و سبب اختلال در حرکت و تنفس او می‌شود. شبی ایچچه بر پیرزنی می‌خوابد، اما پیرزن با هوشیاری دست دراز می‌کند و کلاه او را برمی‌دارد. ایچچه می‌گریزد و پیرزن با شگفتی می‌بیند که روی کلاه، سکه‌ها و جواهرات بسیاری دوخته شده است. او آن‌ها را در گونی آرد پنهان می‌کند. از آن روز، ایچچه هر روز نزد پیرزن می‌آید و کلاهش را می‌خواهد، اما پیرزن پاسخ نمی‌دهد. تا اینکه روزی پیرزن از بیرون به خانه بازمی‌گردد و می‌بیند گونی آرد خالی شده و کلاه نیز نیست. می‌گویند ایچچه از پنجره به صورت دود درآمده و گریخته است.

ایچچه را می‌توان با «گل بینی» در کاشمر مقایسه کرد که او نیز بر سینه‌ی انسان می‌نشیند و سبب فلج خواب می‌شود. اما گل بینی با بینی‌ای از گل، قربانی را می‌آزماید و ایچچه با کلاه جادویی‌اش، داستانی از فریب و هوشمندی را روایت می‌کند. همچنین «بختک» در فرهنگ عامه‌ی ایران که بر سینه می‌نشیند و خواب را می‌گیرد، با ایچچه در روایت دوم هم‌خانواده است. در میان جن‌های بی‌آزار، «تمبولک» در هرمزگان که به کشاورزان یاری می‌رساند، و «کئوشک آدام» در گلستان که از انسان گریزان است، با ایچچه در روایت نخست شباهت دارند؛ جنی که اگرچه مرموز است، اما آسیبی به کسی نمی‌رساند و تنها با شیطنت و علاقه به رنگ زرد، در حافظه‌ی جمعی مردم نطنز جای گرفته است.