نس دیو؛ دیو مونث مرگ و آلودگی در جهان‌بینی مزدیسنا

در جهان‌بینی مزدیسنا، «نس دیو» یا «نسو» یکی از دیوهای بانفوذ و هراس‌انگیز است که با مرگ و آلودگی ناشی از تن بی‌جان پیوندی ناگسستنی دارد. نام او که در متون پهلوی و اوستایی به صورت «نَس» Nas، «نسوش» Nasuš و «دروخش نسوش» Druxš Nasuš آمده، از ریشه‌ای به معنای «تنِ مرده» گرفته شده است. در اوستا به این دیو «درج نسو» (Druj Nasu) نیز گفته می‌شود که «درج» به معنای دروغ و پلیدی است و در برابر «اشه» (راستی و پاکی) قرار می‌گیرد.

برپایه‌ی کتاب وندیداد، به محض آن‌که جان از کالبد انسان بیرون می‌رود، نس دیو به شکل مگسی دیوانه‌وار با زانوها و دُمی برآمده، همراه با وزوزی بی‌پایان بر پیکر می‌تازد و آن را به شدیدترین منبع ناپاکی آیینی تبدیل می‌کند. او خود را به درون جسد می‌زند و فرآیند گندیدگی را پیش می‌برد. در باور زرتشتی، همین آلودگی اهریمنی است که سبب می‌شود مردار به شدت ناپاک باشد و هر کس از سه گام به آن نزدیک شود، نیازمند آیین پاکسازی دشوار «بَرِشْنوم» (غسل چندروزه‌ی تماس با مرده) خواهد بود.

نسو تا هنگامی در جسد می‌ماند که حیوانات مردارخوار (مانند کرکس و کلاغ) به آن نزدیک شوند. اگر کسی با تنِ بی‌جان تماس یابد، ناپاک می‌شود و این دیو از مرده به سوی او می‌جهد. شستشوی فرد آلوده نیز آیین ویژه‌ای دارد؛ با آب و آیین‌های پاکسازی، نسو سرانجام به شکل مگسی از تن او بیرون می‌رود. همین باورها سبب شده است که در آیین زرتشتی، خاک‌سپاری رایج نباشد و پیکر مردگان در برج‌های خاموش در معرض تابش خورشید و جانوران لاشه‌خوار قرار گیرد تا با کمترین تماس با عناصر پاک (خاک، آب و آتش) انجام شود.

برای راندن نس دیو، از نام امشاسپند «خرداد» (ایزدبانوی نگهبان آب) و «رشن» (ایزد دادگری) یاری می‌جستند. همچنین آیین «سَگ‌دید» (نگاه کردن سگ به مرده) از باورهای رایج برای بیرون راندن این دیو بوده است. در وندیداد آمده است که نگاه سگ که در آیین زرتشتی جانوری پاک و شهودگر است، می‌تواند دیو مرگ را از جسد بگریزاند.

اگر دوست دارید بیش‌تر با موجودات افسانه‌ای ایران آشنا شوید حتما سری به لینک دسته‌بندی موجودات افسانه‌ای ایران هم بزنید.