مسجد جامع خرمشهر نماد مقاومت خرمشهر

نام‌های دیگر مکان

• مسجد جامع خرمشهر
• مسجد مرکزی خرمشهر
• نماد مقاومت خرمشهر

موقعیت جغرافیایی مسجد جامع خرمشهر

مسجد جامع خرمشهر در مرکز شهر خرمشهر، در استان خوزستان واقع شده است. آدرس دقیق این مسجد، خرمشهر، بلوار چهل متری، خیابان چاسبی، خیابان بازار صفا است. این مسجد از دیرباز به دلیل قرار گرفتن در کنار بازارهای سیف و صفای خرمشهر، به عنوان یکی از مساجد پرتردد شهر شناخته می‌شد. در مقابل این مسجد، بازارچه‌ی بزرگی وجود دارد که اصناف گوناگون در آن به کسب و کار مشغول هستند. خرمشهر در منتهی‌الیه جنوب غربی ایران و در حاشیه‌ی خلیج فارس، بین دو رودخانه‌ی اروندرود و کارون قرار دارد. با توجه به آب‌وهوای گرم خوزستان، بهترین زمان برای بازدید از این مسجد، فصل‌های پاییز و زمستان است.

سیر تاریخی و فرهنگی مسجد جامع خرمشهر

مسجد جامع خرمشهر قدمتی بیش از 120 سال دارد، هرچند از موسس و بانی آن اطلاعات دقیقی در دست نیست. بنای اولیه‌ی این مسجد در اواخر دوره‌ی قاجار و احتمالا در سال 1250 هجری خورشیدی، توسط تعدادی از بازاری‌ها و معتمدان خرمشهر ساخته شده است. در سال 1348 خورشیدی، قطعه زمینی در ضلع غربی به مسجد اضافه شد و بنا به شیوه‌ی کنونی تجدید و بازسازی گردید.

این مسجد در دوران انقلاب ایران، یکی از کانون‌های اصلی اشاعه‌ی انقلاب و مبارزه در خرمشهر بود. هسته‌های اولیه مبارزات انقلابی در این مسجد شکل گرفت و اولین شهید انقلاب در خرمشهر نیز درست در مقابل همین مسجد به شهادت رسید.

با شروع جنگ ایران و عراق در 31 شهریور 1359، خرمشهر به دلیل نزدیکی به مرز شلمچه، یکی از اولین نقاطی بود که مورد حمله‌ی ارتش بعثی عراق قرار گرفت. مسجد جامع خرمشهر به عنوان یکی از سنگرهای اصلی شهر و مرکز فرماندهی، تدارکات و گردهمایی مدافعان شهر انتخاب شد. مدافعان شهر که اغلب از مردم بومی و تعدادی دانشجو بودند، به فرماندهی محمد جهان‌آرا، مدت 35 روز در مقابل ارتش عراق مقاومت کردند.

شهید آوینی در توصیف این مسجد گفته است: مسجد جامع قلب شهر بود که می‌تپید و تا بود مظهر ماندن و استقامت بود. مسجد جامع خرمشهر، مادری بود که فرزندان خویش را زیر بال و پر گرفته.

سرانجام در تاریخ 4 آبان 1359، آخرین مدافعان شهر به دلیل فشار زیاد ارتش بعثی و کمبود سلاح و تجهیزات مجبور به عقب‌نشینی شدند و خرمشهر به اشغال دشمن درآمد. پس از 578 روز اشغال، در تاریخ 3 خرداد 1361 و در جریان عملیات بیت‌المقدس، خرمشهر آزاد شد.

مسجد جامع خرمشهر یکی از تنها ساختمان‌هایی بود که پس از بازپس‌گیری شهر، به صورت نیمه‌سالم باقی مانده بود. این مسجد در تاریخ 21 آذر 1390 با شماره‌ی ثبت 30000 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. امروز این مسجد به عنوان «قطب فرهنگی خرمشهر» شناخته می‌شود و لقب «نماد مقاومت» را به خود گرفته است.

معماری مسجد جامع خرمشهر

مسجد جامع خرمشهر با مساحتی حدود 1209 مترمربع ساخته شده است. این مسجد دارای نمای آجری است و با تزئینات کاشیکاری معرق و ساده توسط هنرمندان ایرانی آراسته شده است. حدود 1000 مترمربع از این مسجد با کاشی‌های آیات خشتی و 770 مترمربع با کاشی‌کاری معرق پوشیده شده است.

این مسجد دارای دو گلدسته و دو گنبد کوچک و بزرگ است. ارتفاع گلدسته‌های مسجد نزدیک به 28 متر از کف زمین است. در اثر جنگ تحمیلی، 40 درصد از مسجد تخریب شد و دو گلدسته آن به طور کامل تخریب و گنبد بزرگ آن بر اثر اصابت توپ دشمن آسیب دید.

پس از پایان جنگ، مسجد بازسازی و مرمت شد. در طرح توسعه و مرمت، حدود 4000 مترمربع به ضلع شمالی مسجد اضافه شد و امکاناتی مانند مهمانسرا برای زائران، گذرگاه پیاده و یک سایت تجاری به آن افزوده شد. عملیات بازسازی و ترمیم نقاشی‌های دیوارهای مسجد نیز از سال‌های اخیر آغاز شده است. دیوارنگاره‌هایی که بر روی دیوارهای مسجد نقش بسته، یادگاری از دوران جنگ محسوب می‌شود و توسط هنرمند همدانی، ناصر پلنگی، کشیده شده و پس از جنگ مجددا بازسازی شده است.

پیشنهاد برای دیدن مسجد جامع خرمشهر

بازدید از مسجد جامع خرمشهر را می‌توانید با سفری به شهرستان خرمشهر و دیدن دیگر جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی این منطقه تلفیق کنید. این مسجد در مرکز شهر و در کنار بازارهای سنتی سیف و صفا قرار دارد که گشت‌وگذار در آنها می‌تواند تجربه‌ای جذاب از زندگی و فرهنگ مردم محلی باشد. با توجه به گرمای شدید هوای خوزستان در فصل تابستان، بهتر است بازدید خود را برای فصل‌های پاییز و زمستان برنامه‌ریزی کنید. اگر به تاریخ دفاع مقدس و معماری اسلامی علاقه دارید، تماشای دیوارنگاره‌های به‌جای‌مانده از دوران جنگ و کاشیکاری‌های زیبای این مسجد، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های بازدید از این بنا خواهد بود. جاذبه‌های دیدنی نزدیک به مسجد جامع خرمشهر شامل رودخانه کارون، اروندرود، کانال عضدی، قصر فیلیه (کاخ شیخ خزعل)، اسکله قایقرانی خرمشهر، پارک ساحلی خرمشهر، پل قدیم خرمشهر، تالاب ناصری و موزه‌ی جنگ خرمشهر است که می‌توانید بازدید از مسجد جامع خرمشهر را با آن‌ها در یک برنامه سفر ترکیب کنید. هم‌چنین نمونه‌ی مشابهی از این مسجد در باغ موزه‌ی دفاع مقدس تهران ساخته شده است که در صورت عدم سفر به جنوب، می‌توانید از آن بازدید کنید.