قلعه شوش یک قلعه قرون وسطایی!

نام‌های دیگر مکان

• قلعه فرانسوی‌ها
• آکروپل (Acropole)
• قلعه آکروپل
• قلعه دمورگان
• کاخ دمورگان 

موقعیت جغرافیایی قلعه شوش

قلعه‌ی شوش در استان خوزستان، شهرستان شوش، بر روی تپه‌ی باستانی آکروپل واقع شده است. این تپه، بلندترین نقطه‌ی شهر باستانی شوش به شمار می‌رود و قلعه بر فراز آن با دیدی کامل بر منطقه‌ی تاریخی شوش ساخته شده است.

قلعه‌ی شوش در خیابان طالقانی شهر شوش قرار دارد و تا مرکز شهر تنها دو کیلومتر (حدود چهار دقیقه) فاصله دارد. فاصله‌ی این قلعه تا شهر دزفول حدود 35/5 کیلومتر (42 دقیقه) و تا اهواز حدود 118 کیلومتر (95 دقیقه) است. هم‌چنین فاصله‌ی آن تا تهران حدود 680 کیلومتر (هشت ساعت و 10 دقیقه) برآورد می‌شود.

از نظر موقعیت اقلیمی، شوش در منطقه‌ای با آب‌وهوای گرم و نیمه‌خشک قرار دارد و تابستان‌های بسیار گرمی را تجربه می‌کند، بنابراین بهترین زمان برای بازدید از این قلعه، فصل‌های پاییز و بهار است.

سیر تاریخی و فرهنگی قلعه شوش

داستان ساخت قلعه‌ی شوش با تاریخچه حفاری‌های باستان‌شناسی در تپه‌ی باستانی شوش گره خورده است. نخستین کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌ی تاریخی شوش در سال 1851 میلادی توسط کنت لفتوس، باستان‌شناس انگلیسی، آغاز شد. حدود سه دهه بعد، کاوشگران فرانسوی مارسل‌اوگوست دیولافوا و همسرش ژان، نقش مهمی در آغاز حفاری‌های گسترده‌تر با حمایت موزه‌ی لوور ایفا کردند.

در سال 1897 میلادی (1276 خورشیدی)، ژاک دمورگان (Jean-Marie Jacques de Morgan)، زمین‌شناس، مهندس عمران و باستان‌شناس فرانسوی، برای انجام کاوش‌های باستان‌شناسی به ایران سفر کرد. او که ماموریت داشت آثار باستانی شوش را برای موزه‌ی لوور فرانسه کشف و خارج کند، به محلی امن برای سکونت و استراحت تیم باستان‌شناسی و هم‌چنین نگهداری از اشیای کشف‌شده نیاز داشت. به همین دلیل، دستور ساخت قلعه‌ای را بر فراز تپه آکروپل صادر کرد تا بر منطقه تسلط کامل داشته باشد و در برابر حملات احتمالی عشایر و رقبا از خود محافظت کند.

ساخت قلعه‌ی شوش با استفاده از نیروی کار ایرانی و نظارت خاندان فیلی که امنیت ساخت را بر عهده داشتند، انجام شد. معماران و سازندگان این بنا از اهالی دزفول بودند. عملیات ساخت این قلعه هم‌زمان با پیدا شدن نخستین کشفیات حفاری، در یکم اردیبهشت 1277 خورشیدی به پایان رسید.

نکته قابل‌تامل در تاریخچه‌ی این قلعه، مصالح به کار رفته در آن است. دمورگان برای ساخت قلعه، از آجرهای کاخ داریوش هخامنشی (کاخ آپادانای شوش) و تعدادی از آجرهای منقوش به خط میخی زیگورات چغازنبیل استفاده کرد که حاصل تخریب بخش‌هایی از این بناهای باستانی بود. این اقدام در دوران پیش از علمی شدن باستان‌شناسی رایج بود و امروز از آن به عنوان یکی از نمونه‌های کاوش‌های غیرعلمی یاد می‌شود که در آن کاوشگران برای دستیابی به اهداف خود، محوطه‌های باستانی را تخریب می‌کردند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این ملک که پیش‌تر در اختیار دولت فرانسه بود، به جمهوری اسلامی ایران منتقل شد. پیگیری‌ها و مکاتبات دولت ایران برای بازپس‌گیری اسناد و مدارک قلعه‌ی فرانسوی‌ها که بر روی تپه‌ی آکروپل ساخته شده بود، سرانجام در سال 1373 به نتیجه رسید و اسناد این قلعه از سوی دولت فرانسه به ایران تحویل داده شد.

از سال 1371، از قلعه‌ی شوش به‌عنوان پایگاه باستان‌شناسی و انبار نگهداری اشیای تاریخی استفاده می‌شود. این قلعه در تاریخ 10 مهر 1380 با شماره ثبت 3983 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

معماری قلعه شوش

قلعه‌ی شوش یکی از منحصربه‌فردترین نمونه‌های معماری تلفیقی ایرانی-اروپایی در ایران به شمار می‌رود. سبک معماری این بنا شباهت زیادی به قلعه‌های قرون وسطایی اروپا، به ویژه زندان معروف باستیل در فرانسه، دارد.

نقشه‌ی قلعه به شکل ذوزنقه است که قاعده‌ی کوچک آن در سمت شمال قرار گرفته و دور تا دور آن را راه‌رویی احاطه کرده است. چندین ردیف اتاق به سمت حیاط، بر گرد این راه‌رو قرار گرفته‌اند. قلعه دارای دو حیاط است که حیاط دوم آن مرتفع‌تر از حیاط اول ساخته شده است. در زیر حیاط دوم، دو تالار زیرزمینی تعبیه شده است. قلعه هم‌چنین سه ورودی دارد که یکی از آن‌ها در حال حاضر مسدود شده است.

مصالح اصلی به کار رفته در این بنا، خشت است که روی آن با روکشی از آجر پوشانده شده است. همین آجرها هستند که قلعه‌ی شوش را به یکی از جذاب‌ترین بناهای تاریخی ایران تبدیل کرده‌اند؛ چراکه بسیاری از این آجرها منقوش به کتیبه‌هایی به خط میخی هستند که از زیگورات چغازنبیل به این‌جا منتقل شده‌اند. به همین دلیل، این قلعه گاه به «قلعه آجر» نیز معروف شده است.

عناصر تشکیل‌دهنده‌ی معماری قلعه‌ی شوش شامل طاق‌های رومی، درگاه‌های قوسی و تزئینات آجری است که از معماری سنتی اصیل ایرانی الهام گرفته‌اند. در گوشه‌وکنار این بنا، تزئینات چشم‌نوازی به کار رفته که شامل نقاشی‌هایی به سبک تلفیقی اروپایی و شرقی و آجرهای کتیبه‌دار است.

قلعه‌ی شوش دارای چندین برج است. برجی در وسط حیاط قرار گرفته که به برج شمالی شهرت دارد. برج دیگری در ضلع غربی بنا قرار گرفته که به شکل مربع است و در گذشته به‌عنوان کبوترخانه مورد استفاده قرار می‌گرفته است. هم‌چنین در این قلعه، اتاقکی شیشه‌ای وجود دارد که به «کلاه فرنگی» معروف است.

پیشنهاد برای دیدن قلعه شوش

بازدید از قلعه‌ی شوش را می‌توانید با سفر به شهر باستانی شوش و دیدن دیگر جاذبه‌های تاریخی این منطقه از جمله کاخ آپادانا، موزه شوش و زیگورات چغازنبیل تلفیق کنید تا سفری کامل به دل تاریخ هفت‌هزارساله‌ی ایران داشته باشید. با توجه به موقعیت جغرافیایی قلعه بر فراز بلندترین نقطه‌ی شهر، از بالای این بنا می‌توانید چشم‌اندازی زیبا از شهر شوش و گنبد آرامگاه دانیال نبی را زیر پای خود مشاهده کنید که تجربه‌ای فراموش‌نشدنی خواهد بود. با توجه به گرمای شدید هوای شوش در فصل تابستان، بهتر است بازدید خود را برای فصل‌های پاییز و بهار برنامه‌ریزی کنید و حتما کلاه و عینک آفتابی به همراه داشته باشید.

اگر به تاریخ باستان‌شناسی و معماری تلفیقی علاقه دارید، تماشای آجرهای منقوش به خط میخی که از چغازنبیل و کاخ داریوش به این قلعه منتقل شده‌اند، یکی از جذاب‌ترین بخش‌های بازدید از این بنا خواهد بود. جاذبه‌های دیدنی مشابه در استان خوزستان شامل زیگورات چغازنبیل (نخستین اثر ثبت‌شده ایران در یونسکو)، پل تاریخی شوشتر، سازه‌های آبی شوشتر و یادمان‌های دفاع مقدس در مناطق جنوبی استان است که می‌توانید بازدید از قلعه‌ی شوش را با آن‌ها در یک برنامه سفر ترکیب کنید.